بناي واقع در ضلع شمالي غربي ايوان معروف به « گنبد سفيد » است و از آن به نام هاي « مسجد رواق » و يا به تعبيري ديگر « مسجد سردر » ياد شده است. زير بناي داخلي بنا به طور تقريبي 64 متر مربع را در بر گرفته و درگاه ورودي آن در مجاورت ورودي نقاشي روي گچ اجرا شده است. پوشش طاق اين درگاه آراسته به عناصر تزئيني طاق نيز مشابه با وضعيت معماري مجاور آن«درگاه مسجد كرماني» به رشته پلكان مارپيچ براي دسترسي به بالاي ايوان منتهي مي گردد.
بناي گنبد سفيد داراي دو شاه نشين در اضلاع شمالي و جنوبي است كه شاه نشين ضلع جنوبي مزين به مقرنس ها زيبائي مشابه با تزئينات مسجد كرماني بوده و بر طبق آن احتمال داده مي شود، شاه نشين شمالي در طول اعصار و قرون بازسازي و ساماندهي نيز فاقد هرگونه عناصر و اجزا تزئيني است. چهار تويزه اي كه فضاي مركزي را احاطه نموده اند ايجاد پوشش را بر روي بنا به صورت گنبدي كم خيز ممكن نبوده است.

بناي گنبد سفيد داراي دو شاه نشين در اضلاع شمالي و جنوبي است كه شاه نشين ضلع جنوبي مزين به مقرنس ها زيبائي مشابه با تزئينات مسجد كرماني بوده و بر طبق آن احتمال داده مي شود، شاه نشين شمالي در طول اعصار و قرون بازسازي و ساماندهي نيز فاقد هرگونه عناصر و اجزا تزئيني است. چهار تويزه اي كه فضاي مركزي را احاطه نموده اند ايجاد پوشش را بر روي بنا به صورت گنبدي كم خيز ممكن نبوده است.

در اسپرهاي ساقه اين پوشش تعدادي نور گير براي تامين نور فضاي داخلي بنا تعبيه شده است. در طرفين شاه نشين شرقي محل دو درگاه كوچك ديده مي شود كه به طاق نماهاي بيروني راه داشته است . تزئينات نماي داخلي بنا شامل مقرنس هاي شاه نشين ، قوسهاي تزئيني نظير مسجد كرماني و وجود كتيبه اي به خط كوفي بوده كه در داخل بنا و در ابتداي ورودي آن ايجاد شده است . اين كتيبه پيرامون زمينه شطرنجي نا تمام نوشته شده و حاوي سوره هاي فاتحه و اخلاص است و متاسفانه به مرور زمان قسمت اعظم اين نوشته ها از بين رفته است . اگر چه كار كتيبه مزبور و نقش و نگارهاي اطراف آن به دلايلي نا معلوم به پايان نرسيده و تنها خطوط اوليه اي بر آن ترسيم گرديده تا تزئينات بر روي اين قسمت اجرا شود ، اما مي توان كامل شده اين عناصر تزئيني را در بخش قديمي مسجد عتيق نيز مشاهده كرد .گويا در گذشته نماي بيروني گنبد سفيد داراي دو طاق نما با تزئينات مقرنس مشابه با نماي بيروني مسجد كرماني بوده كه بدليل بيان مدرسه فيروز شاهي و نما سازي آن جلوي اين طاقنماها را مسدود كرده اند.

 

ورودی و آستانه بنای گنبد سفید

 

در جانب راست ايوان و در نماي بيروني گنبد سفيد ديواري آجري مشتمل بر چهار بر چهار طاقنما قرار داد كه سطح آن با تلفيقي از آجر و كاشي با اشكال هندسي بسيار زيبا آراسته شده است. آجرهاي خفته و راسته و كاشيهاي ميان آن عنصري را به شكل ترنج ايجاد نموده و در همان قسمت كتيبه اي با زمينه كاشي لاجوردي به قلم زيباي ثلث در سه سطر بصورت ذيل نگاشته شده:


«تم هذه العماره
محمود
عمل العبد الضعيف استاد حاجي زين جامع شيرازي عفر الله له في اربع و اربعين و ثما نمائه» «844 ه.ق»


علاوه بر آن در داخل بناي گنبد سفيد تعدادي قبر وجود دارد كه يكي از مدفونين آن احتمالاَ « ملك غياث الدين محمد كرت » و يا « شيخ شهاب الدين اسماعيل » « متوفاي 736 ه ق » است و بقيه قبور متعلق به شخصيتهايي است كه با شيخ جام يا مزار وي ارتباط داشته اند ، از جمله دو قبر ابتداي بنا منسوب به دختران شيخ الاسلام احمد است كه در اين امكان به خاك سپرده شده اند . با اين وجود به نظر مي رسد يكي از مدفونين اين مكان « ملك غياث الدين كرت » باشد . وي ملك هرات بود و فصيحي خوافي در مجمل درباره محل تدفين وي مي نويسد:


« بناء عمارت طاق و صفه سر روضة قطب الاوياء و شيخ الاسلام احمد ژنده پيل بر دست ابوالمؤمن ملك غياث الدين محمدكرت المدفون بهذه المشهد… »

 

نحوه پوشش بنا و تامین نور فضای داخلی

 

عبارت « المدفون بهذه المشهد » مي رساند وي در بناي خود دفت شده است . ديگر مدفونين اين مكان به شرح ذيل مي باشند :
الف ) محمد علي ولد سالار مقصود « 1066 ه ق »
ب ) سر دفتر خاندان شيخ الاسلام « حاج قاضي محمد نعيم جامي الاحمدي » « متوفي 21 ربيع الاول 1396 ه ق »
ج ) حاج قاضي خواجه محمد جامي الاحمدي « متوفي 22 شعبان المعظم سنة 1421 ه ق »
وي سالهاي متمادي ،‌امام جمعه پيشواي بزرگ مذهبي فرقه حنفي در تربت جام و متولي مزار شيخ احمد جام بوده است كه پس از عمري خدمت خالصانه و بي ريا در طريق روحانيت راستين و ارشاد خلق به سراي باقي شتافت و در جوار آرامگاه نياي بزرگوارش به خاك سپرده شد. در خصوص تاريخ بنيان اين بنا نمي توان اظهار نظر دقيق ارائه نمود ، اما احتمال بيشتري وجود دارد كه در اواسط سده هشتم هجري به ابنيه موجود در مزار افزوده شده باشد.
محمد حسن خان اعتماد السلطنه در مراه البلدان وضعيت تاريخ اين بنا را بدين صورت آورده است:


« مسجدي كه در محاذي مقبره شيخ موسوم به گنبد سفيد است از ابنيه سلطان سنجر مي باشد و در سنة 633 ه ق ساخته شده ،‌پس از آن در سنة 730 ه ق ملك غياث الدين محمد كرت همان مسجد را وسعت داده … »


بر اساس نوشته اعتماد السلطنه « غياث الدين محمد بن محمد بن محمد بن ابو بكر كرت » توسعه دهنده بناي گنبد سفيد معرفي شده اما اين امر غير منطقي به نظر مي رسد زيرا وي در سال 728 ق وفات نمود . بنيان دو فضاي معماري در طرفين ايوان در يك زمان خاص مفهوم بيشتري را از نظر طرح و نقشه در مزار به اثبات مي رساند.
همچنين در يكي از متون تاريخي به سفري اشاره شده است كه همراهان ملك غياث الدين كرت در راه مكه مكرمه در سال 721 ه ق عماد السلام شعاب الدين ابن تاج الدين زوزني از كرمان و شيخ شهاب الدين جامي و غياث الدين محمد بن رشيد وزير و برادر وي « احمد بن رشيد » بوده اند كه احتمالاَ اين سفر در آستانه بنيان گنبد سفيد انجام شده است . عبدالحميد مولوي مولف آثار باستاني خراسان نيز اين بنا را به ملك غياث الدين محمد كرت نسبت داده است.

 
 
     

منبع و ماخذ : کتاب مجموعه معماری، آرامگاهی مزار شیخ احمد جام - پاییز 1383

مجری : شورای اسلامی شهر تربت جام
تحقیق و نگارش : فرامرز صابر مقدم - عکاس : حمید هاشمی پور
 
 

©1385.كليه حقوق اين وب سایت  متعلق به شهرداری تربت جام مي باشد.

اجرا و پیاده سازی : شرکت فرانت