نام تربت جام برگرفته از شخصيتي وارسته و عرفاني است كه نشانه هاي ارادت به وي در مجموعه معماري زيبا و كم نظير به مثابه بخشي از هوت و ميراث فرهنگي اين سامان به منصه ظهور رسيده است. بررسي فرآيند شكل گيري اين شهر از ابتدا تا قرن حاضر نشان مي دهد ، بيشترين ساختار آن بر پايه الگوي اعتقادي و اجتماعي مردم آن بوده ايت . به همين دليل در آغاز شكل گيري اين منطقه مزار شيخ جام در نقطه مركزي اين گسترش قرار داشته است. جستار در متون تاريخي نيز مويد آن است كه شهر در طول زمان داراي حصار و برج هاي ديده باني و دفاعي بوده و به مرور زمان جاي خود را به طراحي در هم تنيده شهري داده و امروزه از آنها هيچ اثري بر جاي نماينده است . بنابراين با در نظر گرفتن جايگاه اين مزار كه بايد در ساماندهي شهري اعمال مي گرديد و همچنان به مانند سده هاي پيشين در مركز شهر قرار مي گرفت متاسفانه درحاشيه شهر واقع شده است . جلوخان اين مجموعه بناها منحصر به معبري است كه از كنار آن مي گذارد و كاج كهنسال مجاور ورودي با شاخه هاي گسترده خويش با جايگاه اعتقادي خاص در ميان مردم قرنها شاهد حضور زائران و دلباختگان اين عارف بزرگ است . پيش طاق ورودي فضايي سر پوشيده است كه به تدريج در طول زمان تزئيناتي به آن افزوده شده است . زائران شيخ با آداب خاصي وارد مجموعه مي شوند و آرام به سوي مرقد منور شيخ الاسلام احمد جام كه در كنار ايوان قرار دارد ، رهسپار مي گردد.

اگر چه مجموعه معماري – آرامگاهي مزار شيخ احمد جام و محوطه هاي وابسته به آن از نظر گستردگي و وسعت مساحتي حدود 64000 متر مربع را در بر مي گيرد ، اما بر اساس طرح شهر سازي ساليان پيش و در هنگام ايجاد معابر ، گذرگاهها و محله ها ،مزار اين عارف بزرگ بدون در نظر گرفتن هويت و فرهنگ اصيل و غني مردم جام به ويژه نيازهاي اعتقادي آنان ،‌در حاشيه شهر قرار گرفته است ، بطوري كه حتي دسترسي به اين مكان از طريق خيابان ها و معابر فرعي صورت مي گيرد.
در واقع اين قسمت از شهر بقاياي همان روستاي گسترش يافته « معد آباد » قديم است كه امروزه به صورت يك محله حاشيه اي به همان نام شناخته مي شود و مقبره و مسجد خواجه عزيزالله و گورستاني قديمي در هسته مركزي شهر تربت جام بدرخشد يا به گوشه راندن اين مجموعه در نظام شهر سازي جديد باعث قطع ارتباط معنوي اين فضا ي قدسي با نقاط شهري مدرن شده است كه اين امر از هم گسيختگي شهري را نشان مي دهد . به هر حال براي زيارت مرقد شيخ و ديدار از مجموعه بايد چند خيابان عرض و فرعي را طي نمود تا به معبر سنگچين آن رسيد، در اين جايگاه زائران مطاف اهل دل را مي بينيم كه از گوشه وكنار شهر ،‌بومي و غير بومي ، با حالتي آرام و سرشار از تواضع و فروتني نسبت به ساخت معنوي شيخ احمد جام شكوه و زيبايي معماري و هنر ايراني را به نطاره مي نشينند و بر اين امر واقفند كه پير جام تنها متعلق به يك منطقه نيست بلكه در دل هر عاشق و شيداي عرفاني جاي دارد.
ورودي مجموعه به گونه اي است كه نظر انسان را جلب نموده و به سوي خويش فرا مي خواند . معماري آن شامل پيش طاق ورودي ، آستانه درگاه با دري چوبي و طاقهاي دو اشكوبه به طرفين است . پوشش پيش طاق مزين به نقاشيهايي ظريفو زيبا از گل و بوته احتمالاَ از دوران تيموري و پس از آن است . در دو سوي ورودي خادمان مزار با خوش امد گويي زائران و ديدار كنندگان از مجموعه را به داخل

محوطه وسيع مزار سنگ چين شده و وجود بعضي از سنگها كه از كف سر برآورده راه رفتن بر روي آنها را به نوعي رياضت تبديل مي كند ، اما با اين وجود مصالح ، اجزاء و عناصر معماري آن در تناسب و هماهنگي لازم با بخشهاي مختلف مجموعه است .
در سال 1351 ش استانداري خراسان اين محوطه را كه با تدفين اموات و سنگ مزارهاي مختلف نا مسطح شده بود خاكبرداري و تسطيح نمود و پس از آن با ايجاد آبنما و محوطه چمن كاري اين مكان را از وضعيت پيشين خود خارج ساخت ، اما متأسفانه اين طراحي از نظر اصول و فنون كارشناسي مرمت متناسب با مجموعه اي تاريخي نبود و بيشتر به انهدام بناهاي آن كمك مي كرد.
آبياري تدريجي محوطه هاي چمن و همچنين وجود آبهاي راكد در دو آب نماي اين قسمت باعث نفوذ آب به پي بناهاي مجاور و در نتيجه تخريب آنها بود . لذا اقدام به برچيدن محوطه سازي و طرح و اجراي محوطه با نقشه جديد شد كه متناسب با مجموعه بوده و با بناهاي آن نيز هماهنگي داشت . براي محوطه سازي مجموعه به عمق 70 سانتي متر به مساحت 2237 متر مربع خاكبرداري انجام شد و حدود هزار متر مكعب خاك به بيرون از مجموعه منتقل گرديد.